มะระขี้นก  ผักพื้นบ้านธรรมชาติที่ขึ้นได้ทั่วๆ ไป และคุ้นเคยกันอย่างมากตามภาคอีสาน ภาคเหนือ และภาคกลาง   มะระขี้นกมีลูกเล็ก เมื่อสุกมีสีเหลือง เมล็ดสีแดง  นกชอบมาจิกกินทั้งผลและเมล็ด จากนั้นก็ถ่ายเมล็ดออกกระจัดกระจาย เมื่อเมล็ดได้ดินพอเหมาะ สิ่งแวดล้อมพอดี ยามฝนตกโปรยปรายลงสู่พื้นดิน เมล็ดมะระที่บ่มตัวอย่างเต็มที่ก็ผลิใบ ทอดลำต้นเลื้อยไปเกาะตามที่ๆ มันเกาะได้ ส่วนใหญ่ก็มักเป็นต้นไม้ใหญ่ แนวรั้วบ้าน   เหตุนี้เองมะระลูกเล็กลูกนี้จึงถูกเรียกว่า "มะระขี้นก"

มะระขี้นกเกิดง่าย เอาใจไม่ยาก ชอบเกิดเคียงคู่เถาตำลึง ทั้งนี้เพราะนกชอบกินลูกตำลึงแล้วขี้เอาทั้งเมล็ดมะระและตำลึงลงคู่กันนั่นเอง มะระขี้นกจึงเป็นผักพื้นบ้านที่หากินง่าย ทั้งมีชื่อเรียกตามท้องถิ่นต่างๆ ชื่อเรียกทั่วไปแต่ไม่นิยมนักเรียกว่า "ผักไห่"  ภาคอีสานเรียกว่า "ผักไซร้"  และภาคกลางเรีกว่า "มะระหนู"  ที่นิยมเรียกกันทั่วทุกภาคก็คือ "มะระขี้นก" นั่นเอง

ความที่มะระขี้นกมีรสขม จึงเป็นที่นิยมกินเฉพาะผู้ใหญ่ ผู้เฒ่าผู้แก่ ที่ร้องว่าขมอร่อยนักแล  ดังนั้น อาหารจานพื้นบ้านยืนพื้นเลยก็คือทั้งยอดและผลอ่อนลวกกินเป็นผักจิ้มกับน้ำพริกสารพัด  ภาค เหนือนิยมทำยอดมะระสดมากินกับลาบ หรือนำไปทำแกงคั่ง แกงเลียง และแกงป่าก็จะได้รสน้ำแกงที่ขมเฉพาะตัว

มะระขี้นกเป็นผักประเทภไม้เลื้อยต้นเล็ก  มีขนอ่อนอยู่โดยรอบลำต้น  มีมือเกาะมากมายใช้กระหวัดพันเลื้อยได้อย่างเหนียวแน่น  มีดอกสีเหลือง  มะระมีลูกเล็ก ผิวขรุขระ ซ่อนอยู่ตามใต้ใบสีเขียว  เมื่อผลแก่จัดจะออกสีเขียวอมเหลือง  ผลสุกจัดมีสีเหลือง  เนื้อมะระนุ่ม เมล็ดสีแดงสวย ล่อตาล่อใจนกเป็นอย่างยิ่ง   ยอดอ่อนของมะระขี้นกนั้นยิ่งเด็ดก็ยิ่งแตก  เวลาเก็บลูกมะระอ่อนต้องค่อยๆ แหวกใบและเถาที่หนารกรุงรังออก ค่อยๆ หาผลที่ซ่อนอยู่ข้างใน   ผลอ่อนจะต้มหรือเผากินได้ทั้งลูก  ผลแก่ต้องนำมาผ่ากลาง ควักเมล็ดออกเสียก่อน   วิธีลดความขมของมะระขี้นกนั้นต้องต้มน้ำให้เดือดจัด ใส่เกลือสักหยิบมือ มะระจะยังคงมีผลสีเขียวสด

มะระขี้นกสามรถช่วยลดน้ำตาลในเลือดได้ฉมังนัก นอกจากนี้ ยังมีวิตามินเอสูงด้วย   ฉะนั้นการกินมะระขี้นก ผักพื้นบ้านชนิดนี้ นอกจากได้ความอร่อยอย่างพื้นเมืองแล้ว ยังได้คุณค่าอาหารและสรรพคุณทางยาอย่างพร้อมสรรพ   มะระขี้นก ผักต้มจิ้มประจำสำรับน้ำพริกชนิดนี้ นอกจากเป็นอาหารจานพื้นเมืองแล้ว ยังสามารถดัดแปลงเป็นอาหารภาคกลางอันโอชะได้ เช่น พะแนงมะระขี้นกยัดไส้ปลากราย ถ้าไม่ชอบปลากรายจะใช้เป็นไส้ไก่หรือไส้หมูปรุงรสก็ได้ หรือนำมะระขี้นกยัดไส้นี้ไปแกงเผ็ดก็อร่อยไม่แพ้กัน