ในแต่ละปีคนไทยต้องเสียค่าใช้จ่ายในการดูแลสุขภาพเป็นแสนล้านบาท การดูแลสุขภาพตนเองหรือคนในครอบครัวเป็นหนทางหนึ่งในการพึ่งตนเอง โรคที่ไม่ซับซ้อน ไม่มีอันตรายมาก เราอาจใช้สมุนไพร บรรเทาอาการหรือรักษาได้โดยไม่ต้องพึ่งยาฝรั่งที่มีราคาแพง ดังที่อาจารย์ประเวศ วะสี เคยพูดว่า คนไทยเวลาจะถ่ายต้องจ่ายเงิน ให้ฝรั่งมาถ่ายให้ ในครัวเรือนแต่ละบ้านมีพืชสมุนไพรที่ใช้ประจำอยู่มากมายโดยที่เราไม่รู้ หากรู้เราจะได้ประโยชน์เพิ่มขึ้นอีกมากมาย

วิธีการเตรียมพืชแห้ง
เอาพืชที่ต้องการใช้มาเลือกสิ่งแปลกปลอมออกให้หมด ทำความสะอาด เช่น เปลือกราก เปลือกต้น ล้างหรือขูดผิวนอกออก หั่นเป็นชิ้น ตากแดดให้แห้งเก็บเอาไว้ใช้ พวกหัวและรากควรเอาไปนึ่งให้สุกก่อนจึงนำไปตากแห้ง พวกผลควรใช้น้ำร้อนลวกแล้วนำไปตากแห้ง พืชที่มีกลิ่นหอมจำพวกใบและดอก ไม่นำไปตากแดดโดยตรง เพราะกลิ่นหอมจะระเหย และสีดอกจะซีด วิธีที่นิยมคือ แผ่ในกระด้ง หรือตะแกรง ผึ่งไว้ในที่ร่มมีลมโกรกประมาณ 1-2 สัปดาห์ เก็บใส่ถุงให้มิดชิด หรือทิ้งให้แห้งในตู้เย็น สีและกลิ่นจะคงเดิม

การเก็บรักษา 
ต้องเก็บในภาชนะที่แห้งมีฝาปิดสนิท หรือในถุงผ้า หรือถุงพลาสติกรัดปากถุงให้แน่นเพื่อกันมอดและแมลงเข้าไปกัดกิน หมั่นนำออก ตากแดด ของที่มีกลิ่นหอมควรเก็บในภาชนะปิดสนิทและไว้ในที่เย็น ถ้าภาชนะเป็นแก้วใสอย่าวางไว้ในที่มีแสงแดดส่องถึง ถ้าจะให้ดี เก็บไว้ในตู้มืด และต้องเขียนฉลาดระบุชื่อของสมุนไพรปิดไว้ข้างภาชนะเสมอ และระบุวันที่เก็บยานั้นด้วย

การปรุงยาสมุนไพร

ยาชง
สมุนไพรที่มีกลิ่นหอมมักใช้ในรูปชาสมุนไพร ซึ่งนอกจากจะแก้กระหายได้แล้ว การใช้ดื่มประจำช่วยบำบัดอาการ โรคบางชนิดได้พืชที่นำมาใช้ในรูปยาชงจะต้องไม่มีสารที่ออกฤทธิ์รุนแรงต่อร่างกายสามารถดื่มได้บ่อย ๆ โดยไม่จำกัดขนาดใช้ สมุนไพรประเภทนำมาแต่งกลิ่นอาหาร เช่น ขิง สะระแหน่ เมล็ดผักชี ฯลฯ จึงใช้ทำชาได้ดี ชาสมุนไพรที่มีคุณภาพดีมีวิธีการปรุง ดังนี้

พืชแห้งบดเป็นผงหยาบ 1 ช้อนชา (พืชสดใช้ขนาดสองเท่า ทุบให้ช้ำก่อน) ต่อน้ำเดือด 1 ถ้วยชา ถ้าต้องการรสอ่อนให้เติมน้ำมากขึ้น ถ้าเป็นเมล็ดทุบให้แตกใช้ 1 ช้อนโต๊ะต่อน้ำ 3-4 ถ้วยชา ก่อนชงให้อุ่นภาชนะ (กา) ภาชนะที่ใช้ควรเป็นกระเบื้องเคลือบหรือแก้ว เติม สมุนไพรลงไปแล้วรินน้ำที่กำลังเดือดตามลงไปในอัตราส่วนที่กล่าวมาแล้ว ปิดฝาทิ้งไว้ 10-15 นาที แล้วจึงรินดื่มขณะร้อน ไม่ควรแช่ นานเกินไป เพราะจะทำให้ได้สารอื่นที่มีฤทธิ์ไม่พึงประสงค์ละลายออกมา เช่น ชาจีน ถ้าชงแช่น้ำนานเกินไปจะทำให้ท้องผูก ดังนั้น ถ้าต้องการแก้ท้องเสียควรใช้เวลาต้มชาให้นาน นอกจากนี้ควรใช้ชาสมุนไพรที่ชงขึ้นสดใหม่ ไม่ใช้กากสมุนไพรหรือน้ำชาข้ามวัน เพราะชาที่ได้จะบูดเสีย

ยาต้ม
เหมาะกับสมุนไพรที่มีลักษณะแข็ง เช่น ราก เปลือกราก เปลือกต้น กิ่ง เมล็ดเปลือกแข็ง ฯลฯ ต้องใช้เวลาต้มนานและ ใช้ความร้อนสูงจึงจะสกัดสารในพืชออกมาได้ ภาชนะที่ต้มให้ใช้หม้อดินหรือหม้อเคลือบ ห้ามใช้หม้ออะลูมิเนียมหรือโลหะ เทคนิคใน การเตรียมยาต้ม ได้แก่

ขั้นตอนการเตรียมขี้ผึ้ง ใช้ขี้ผึ้ง (beeswax) ผสมกับน้ำมันพืชนอัตราส่วน 1:4 ถ้าต้องการให้เนื้อขี้ผึ้งแข็งให้เติมขี้ผึ้งให้ มากขึ้น นำมาอุ่นบนหม้ออังไอน้ำคนให้เข้ากัน แล้วยกลงทิ้งไว้สักครู่ หรืออาจใช้วาสลินเป็นเนื้อขี้ผึ้งก็ได้

ขั้นตอนการเตรียมยาสมุนไพร มีหลายวิธีขึ้นอยู่กับชนิดของตัวยาจำพวกน้ำมันหอมระเหยให้ใช้สมุนไพรมากลั่นโดยตรง พวกที่กลั่นไม่ได้ให้ใช้เหล้าสกัด นำมาระเหยให้ตัวยาเข้มข้นขึ้น หรือใช้น้ำมันสกัด โดยแบ่งน้ำมันพืชจากอัตราส่วนที่ใช้ทำขี้ผึ้งมาอุ่น กับสมุนไพรก่อนประมาณ 2 ชั่วโมง แล้วกรองเอาแต่น้ำมันไว้

คำนวณปริมาณของทั้งสองส่วน เพื่อให้ได้ขี้ผึ้งที่มีตัวยาตามที่ต้องการ แล้วนำมาผสมเข้าด้วยกัน เทคนิคในการผสม ให้แบ่งจำนวน ขี้ผึ้งหรือวาสลินให้ใกล้เคียงกับปริมาณตัวยา แล้วผสมให้เข้ากัน แบ่งขี้ผึ้งที่เหลือนั้นมาอีกครั้งให้ใกล้เคียงกับจำนวนที่ผสมอยู่ ผสมให้ เข้ากันอีก ทำเช่นนี้จนเนื้อขี้ผึ้งที่คำนวณไว้หมด จะได้ขี้ผึ้งที่มีเนื้อเดียวกัน

ยาพอกสมุนไพร
การทำยาพอกด้วยวิธีการที่ง่ายที่สุด คือการตำหรือตัด หรือบดสมุนไพรสด ๆ ให้ละเอียดเพื่อให้น้ำสมุนไพร ออกมา นำมาปิดพอกบริเวณที่เป็น วิธีการเช่นนี้เหมาะสำหรับสมุนไพรที่ไม่มีฤทธิ์ระคายเคืองหรือกัดผิวหนังรุนแรง ส่วนพวกที่ระคาย เคืองมาก ๆ เช่น พริก จะทำให้ผิวหนังไหม้บวมแดงได้ อาจแก้ไขโดยใช้ผ้าห่อเสียชั้นหนึ่งก่อน หรือใช้นวดผสมกับแป้งหมี่ (อัตราส่วน การผสมขึ้นอยู่กับความแรงของยาที่ต้องการ)

หากใช้สมุนไพรใดแล้วอาการดีขึ้น ควรจดบันทึกสภาพแวดล้อม อาการและวิธีการใช้เพื่อนำมาใช้เผยแพร่แก่ผู้อื่นต่อไป หรือหากใช้แล้ว อาการไม่ดีขึ้น ก็ควรปรึกษาผู้รู้เพื่อหาวิธีการรักษาอื่น ๆ ต่อไป